گرداورنده : مجيد طارميان

مقدمه
«مصر، بین‌‌النهرین، ایران و یونان» چهار تمدن تأثیرگذار در تاریخ هنر و حتی هنر معاصر می‌باشند. با مطالعه دوره باستان، آغاز تاریخ هنر و معماری در سه تمدن «مصر، بین‌النهرین و ایران» در یک چیز خلاصه می‌شود «خدای برتر» و معماری این مناطق نيز در ابتدا در خدمت معابد و پادشاهانی بوده است که خود را فرزندان خدا می‌پنداشتند، بناهای عظیم و غولاسا با ستون‌های قطور در ارتفاع زیاد که یادآورد عظمت و قدرت خداوندی بوده است که تمامی ابعاد جامعه تحت تأثیر او بود. وهم و خیال‌پردازی، قوانین غیر انسانی، تبعیض‌هایی غیر منطقی، نظام طبقاتی، سحر و جادوگری نتیجه تفکرات غیر انسانی این فرهنگ‌ها بود که به ابعاد انسانی کمترین توجه را می‌نمودند تا آنجایی که «هردوت» تاریخ‌نویس فرانسوی در مورد مردمان مصر پیشین می‌نویسد «مصریان بیش از هر قوم دیگری افراط مذهبی داشتند» و این‌گونه است که در این اجتماع، فرعونیان خود را فرزندان رع خدای بزرگ مصر می‌پنداشتند» اهرام» را نیز برای بزرگداشت این فرمانبرداران دینی بنا نمودند. در بین‌النهرین و ایران (ایلامی‌ها)* نیز زیگورات‌ها* بناهای عظیمی وجود داشت که تنها یک یا چند نفر به نمایندگی عموم در آن به عبادت می‌پرداختند و مردم نیز به صورت الزامی و یا اعتقادی نذوراتی را اهدا می‌کردند. البته این نکته حائز اهمیت است که دلیل تشابهات فرهنگی ایلامی‌ها با تمدن بین‌النهرین، متأثر بودن فرهنگ ایلامی‌ها از سومریان* بوده است. ولی بعدها به خصوص در دوره هخامنشیان تحولات فرهنگی سرعت بیشتری به خود گرفت از جمله:
ایجاد روابط مثبت با ملل مختلف، احترام گذاشتن به حقوق بشر و قوانینی که در خدمت انسان بود و استفاده از تجربیات مثبت هنری و فرهنگی ملل مختلف به ویژه یونیان. منشور حقوق بشر سازمان ملل متحد نیز ماحصل این فرهنگ درخشان و پادشاه خوشنام ایران زمین کورش کبیر می‌باشد. این در حالی بود که سیر تحول فرهنگي در مصر و سایر مناطق بین‌النهرین با سرعت کمتری انجام می‌شد. با این همه یونانیان تنها مللی هستند که در آغاز تمدن خود علامت سوالی در برابر هر یک از تخیلات داشتند و عقلانیت را جایگزین سحر و جادوگری نمودند و به اين علت است كه در آثار يوناني تنوع زيادي مشاهده نمي‌شود.

تمدن یونان
یونان کشوری کوهستانی و دارای طبیعتی بسیار زیبا و خوش آب و هوایی است. در دوران باستان این کشور دارای تعدادی زیادی دولت‌شهر(پلیس) بود و به خاطر شرایط اقلیمی خاص، هر یک از این دولت‌شهرها به گونه مستقل اداره می‌شد. ولی در اثر یک شرایط اقتصادی مطلوب و افزایش قدرت دولت مرکزی و اتحاد دولت‌شهرها موقعیتی فراهم آمد که فرهنگ و تمدن یونان باستان به گونه شناحته شده امروزی شکل گرفت.
فرهنگ و هنر یونان در خدمت انسان است نه موجود برتر از انسان، حتی تندیس خدایانی چون آتنا * در قالب انسانی با اندام و چهره متفکرانه می‌باشد و این در حالی است که در سایر تمدن‌های مهم آن زمان مانند: مصر و بین‌النهرین و ایران انسان مقیاسی برای ارزش‌گذاری و عبادت موجودی برتر بوده است، و وظیفه او نیز پرستش و عبادت موجود برتر و اهدا و قربانی نذورات است ولي فرهنگ یونان خود «انسان» را ارزش قرار می‌دهند.
آنچه را که در تفکرات یونانی انسان را از سایر موجودات متمایز می‌کند، عقل است. پی بردی به این مسئله و پیدایش مکاتب عقلانی، یونان را از سایر تمدن‌های زمان خود متمایز می‌دارد. به‌طور کلی تمدن یونان بر پایه سه عنصر ثابت خلاصه می‌شود که عبارتند از: انسان، عقل، طبیعت
انسان مبنایی برای دمکراسی، عقل مبنایی برای فلسفه و طبیعت مبنایی برای هنر پایه‌های جمهوریت یونان را تشکیل می‌دهد.
کشف تئوری‌های انسانی البته با شناخت عمیق از انسان و گام نهادن در مسیر عقلانیت و فلسفه به جای تفکرات جادوگری و افسانه‌ای، شناخت فرد و آزادی‌های فردی، پی بردن به ارزش‌های انسانی، شروع تاریخ نویسی، شکل‌گیری علم به جای تجربه‌های استدلالی، همه و همه شرایطی را فراهم آورد که یونان را جایگاهی برای کشمکش و چالش بین فلسفه و عقلانیت با جهل و خیال‌پردازی تمدن‌های پیشین نموده است. واژه فرهنگ به معني مجموعه‌ای از باورها و رفتارهای گروه‌های انسانی است که طبیعت تأثیر مستقیم بر آن می‌گذارد؛ با وجود تأثیر طبیعت بر فرهنگ و تأثیر فرهنگ بر هنر می‌توان نتیجه گرفت که دو ویژگی طبیعت‌گرایی و واقع‌نمایی حاصل تأثیر طبیعت بر فرهنگ و يونان است.
هنر یونان باستان در چهار دوره است.
1. هنر دوره هندسی: به آثار قبل از آرکائیک اطلاق می‌گردد که در آن دوره فقط نقوشی طبیعی از طرح‌های هندسی ساده بر روی سفالینه‌ها مشاهده می‌شود.
2. هنر و معماری دوره آرکائیک (کهن)
3. هنر معماری دوره کلاسیک
4. هنر معماری دوره هلنی
در دوره آرائیک جنگ‌هایی بین ایران و یونان به خصوص در زمان خشایار شاه اتفاق افتاد و تقابلی در صحنه سیاسی و هنری بین دو کشور ایجاد شد «آکروپلیس» و «پرسپولیس « شهرهای مقدسی بودند که به واسطه همین تقابل‌ها ایجاد شدند و بر اثر همین تقابل‌ها و خودخواهی‌ها نیز ویران شدند.
اوج شکوفایی یونان در دوره کلاسیک بوده است، بناهای بسیاری در این دوره ساخته شد که بهترین نمونه آن «آکروپلیس» می‌باشد . «آکرو» به معنای بالا و «پلیس» به معنای شهر و در کل به معنای شهر بالا بوده است. شهری که در مرتفع‌ترین نقطه آتن و مشرف به آن ساخته شده است. مهم‌ترین بنای آکروپلیس، پارتنون می‌باشد معبدی زیبا که برای الهه آتنا خدای برتر یونان ساخته شد، در افسانه‌های یونان آمده است معبد پارتنون درست در نقطه‌ای بنا شده است که آتنا و پوسیدون مظهر خوبی و بدی برای تسلط بر شهر جنگیده‌اند که در پایان، آتنا پیروز میدان می‌شود و به این سبب شهر آتن نیز به افتخار او نامیده شد و بنای «پارتنون» یادبودی است از نبرد این دو الهه یونان باستان.
از ویژگی‌های مهم بنای پارتنون استفاده ازتناسبات طلایی، هندسه، ایجاد نظم بصری و شکست خطای دید می‌باشد. با اینکه معبد در دوره کلاسیک ساخته شد و دراین دوره نيز استفاده از سر ستون‌های ایونیک مرسوم بوده ولی با این حال از ستون‌های دوریک به‌جای ایونیک استفاده شده است که به نوبه خود جالب می‌باشد و نشان می‌دهد که ستون شیوه دوریک هویت معماری یونانیان است. امروزه نمای این بنا کلاسیک به عنوان لوگوي سازمان یونیسکو وابسته به سازمان ملل متحد می باشد.

مجموعه بناهای اکروپلیس شامل:
معبد پارتنون، معبد ارختئوم، معبد الهه نيكه (پیروزی)، معبد آرتیمیس، نگارخانه کالکوئیکی، محل پیکره آتنا پروماخوس، دروازه پروپالایا می‌باشد.
پس از فتوحات اسکندر و پهناور شدن مرزهای یونان و تسلط بر تمدنهای بزرگ دنیا تركيبي بین هنرمعماری یونان با هنر و معماری جهان مخصوصاً با هنر شرق صورت گرفت. واژه هلنی (هلنیسم) برای اولین بار توسط یک تاریخدان آلمانی در سال 1836 به‌کار گرفته شد و بعد از آن این نام به عنوان یک دوره سیاسی و فرهنگی، هنری یونان مورد استفاده قرار گرفت.
عنصر مهم معماری یونان ستون می‌باشد که به سه سبک مختلف ساخته شده است.
1- شیوه دوریک: دوریک وی ادوریسی مظهر جوان یونانی نام خود را ازسرزمین‌های مرکزی یونان گرفته است و ظاهری پرصلابت و ساده دارد. نسبت قاعده آن به ارتفاع، 4 به 1بوده که بعدها در دوره کلاسیک 7 به 1 هم رسید.
2- شیوه ایونیک: (ایونیایی) این شیوه معماری مربوط به ایونیا واقع در ساحل آسیای صغیر (ترکیه) منسوب بوده است و مظهر زن یونانی می‌باشد و نسبت به دوریک دارای صلابت و استواری کمتر و ارتفاع و تزینات بیشتري است و دارای سرستونی توماری شکل می‌باشد. ستونی باریک و با ارتفاع زیاد که نسبت قاعده آن به ارتفاع 1 به 9 و یا 1 به 10 می‌باشد.
3- شیوه کرنتی: (قرنتی): در اواخر سده پنجم ق.م توسط معماری به نام کلیماخوس ابداع شد و منسوب ناحیه‌ای به نام کرنت واقع در جنوب شرقی یونان مي‌باشد. این ستون، کمال مطلوب یونانیان بوده زیرا از هر زاویه، دید یکسانی دارد. از ويژگي‌هاي ظاهري آن می‌توان به سرستون زنگوله‌ای شکل البته رو به بالا، تزيينات زياد ولي بدنه باریک اشاره نمود که البته ارتفاع آن نیز از ستون ایونیک بلندتر است.
در پایان به این نکته بايد اشاره شود که هنر و معماری آینه فرهنگ و تمدن هر کشوری می‌باشد، هنر و معماری یونان بر مبنای نظم بصری و هندسه ساخته و پرداخته شده است که نمود تمدن و فرهنگ یونان است، بعدها رومیان فضاسازی و سیرکولاسیون را نیز به این ویژگی‌ها اضافه نمودند و در حال حاضر نیز ریشه هنر کلاسیک غرب امروز را باید در یونان و تکامل آن را در روم جست.

پانوشت ها:
تمدن ایلام: در نواحی خوزستان و ایلام امروزی و در جوار تمدن آشور در ببن‌النهرین بوده است که مرکزیت آن شوش بود و یکی از فرهنگ‌های بزرگ و بومی ایران زمین است که قبل از ورود آریایی‌ها

در این مناطق ساکن بودند.
سومریان: اولین و درخشان‌ترین اقوام بین‌النهرین و حتی دنیا می‌باشند.
زیگورات: بناهای هرمی ولی پله‌ای شکل هستند و در چندین طبقه که هر طبقه كوچکتر از طبقه زیرین مي باشد ساخته می‌شوند. زیگورات‌ها، پیش زمینه برای شکل‌گیری اهرام شد.
آتنا: خدای بزرگ یونان که مجسمه او در معبد پارتنون می‌باشد.
خطای دید: سبب عدم ارائه دید یکسان از نما درنظربیننده می‌شود.
یونیسکو (UISCO): سازمانی وابسته به سازمان ملل متحد است که هدف این سازمان کمک به صلح و امنیت درجهان از راه همکاری بین‌المللی در زمینه‌های آموزشی و علمی و فرهنگی به منظور افزایش احترام به عدالت و قانون‌مداری و حقوق بشر، برپایه منشور سازمان ملل متحد است.
سیرکولاسیون: مسیرهای ارتباطی بین فضاها