نوشته پوهنوال محمد عالم فرهاد

مقدمه :

به ظهور دین مقدس اسلام وپخش آن در سرزمین های شرقی شیوه معماری در این ساحات خصوصأ در بخش تزئیناتی تغییر نمود . دانشمندان و متفکران اسلامی اگر چه در رابطه باآثار هنری که حاوی نماد انسانی و حیوانی بوده و از آداب ورسوم اسلامی خارج بود به تخریب آنها پرداختند وچنین نظر داشتندکه هنر باید درخدمت علم ودانش باشند نه به منظور پرستش .

 

 در عهد اسلامی هنر های تزئینی و صورت گری فقط از جهت صحنه های یادگاری وحماسی باقی مانده که شکل انحرافی راقطعأباخودنداشت چون نقاشی مشجر خطوط هندسی ونوشته های کوفی مزین و آمیخته باگل و برگ وغیره که به یقین میتوانیم که این روش تزئین بربنا هارا از قرن سوم هجری به بعد رواج یافت اکثر نمونه های آنرا دربخش تزئینی ومهندسی در خشت های بنایی آرامگاه اسمعیل سامانی در بخار در حدود سال های 300قمری 960 میلادی ، مقبره پسر علمدار 418 قمری 1027 میلادی ، نقاشی گل وبرگ لوحه سنگی مرمر سلطان محمود غزنوی حدود 400 قمری 1009 میلادی آثار نقاشی روی سنگ گچ دیوار های انبیه عصر سمامانیان واوائیل دوره غزنویان است بعد از آن در اسیای میانه دوره پیشرفت نقاشی عصر سلجوقی که نمونه های زیبا ودلکش آنمحراب مسجد جامع اولیأ در حدود 460 ق 1067 م و بنا هیا مسعود سوم و منارهای غزنه حدود 500 قمری 1106 م بقایای بنا های چشت شریف ، مسجد جامع هرات (567 قمری 1200 میلادی نقاشی های بنای مرقد امام خورد (امام یحیی ) در سرپل حدود 430 قمری 1135 میلادی ومدرسه چونه بادغیس 570 قمری 1175 میلادی مشاهده کرده میتوانیم . قابل ذکر است که شیوه تزئیناتی بناهای اسالمی در دوره تیموری هیا هرات نفوذ بیشتر کسب کرد و به اوج تکامل خود رسید کهنمونه های بسیار جالب و زیبای تزئیناتی وساختمانی اسلامی رادر افغانستان عصر تیموری هاروکش های تزئیناتی به وسیله کاشی در مسجد جامع هرات ؛ مقبره8 گوهر شاد ، کاشی هیامناهر های مصلی ، کاشی های منار تمیوری قلعه اختیارالدین ، کاشی کاری مقبره شاه ولایت ماب که بهعقیده بعضی از پژوهشگران هفتصد نوع کاشی را در آن ملاحظه می توانیم کاشی کاری مقبره پیر هرات خواجه عبدالله انصاری ویک تعداد آثار وآبدات تاریخی دیگر از قبیل ، مناره های مساجد زیارتگاه ها و مقابر در نقاط مختلف کشورچون بلخ ، لشکر گاه ، هرات ، قندز ، غور، غزنه ، وکابل وسایر گوشه وکنار افغانستان که تا اکنون موجوداست هرکدام شاهد انواع شیوه های تزئینی مروج در کشور بوده چون موضوع بحث مرا نقش کاشی در هنر اسلامی تشکیل می دهدبنأمی پردازیم به اصل مطلب .

 

 

کاشی از لحاظ تاریخی پجمین شیوه اساسی و بنیادی در تزئینات ساختمان هیا آبده یی و ساختمان های عادی می باشد. استفاده از این شیوه و مواد تزئینی در معماری اسلامی نیز بهحد اعظمی رایج و دیزاین های جالب ، جلو رشد وانکشاف تزئینات خششتی و گچی را گرفت وهمه علاقمند تزئینات با کاشی شدند از نوع تزینات کاشی برای باراول قسمیکه روی دیوار را بکلی بپوشاند در آبدات قرن 13 هـ قونیه بکار رفته . کاشی کاری بصورت هنر تزئینی د رکشور های اسلامی به اوج شگوفایی خود رسید ویکی از ویژه گی های برجسته معماری اسلامی به شمار میرود کاشی های که برای تئین عمارات به کار میرود عموأ سه نوع بوده کهذیلا توضیح میگردد. الف: کاشی معرق : باتلفیق تکه هایکوچک گوناگون ساخته میشود که به اساس طرح اصل یکایک تراشیدهمیشود ودر جای معینه آن نصب میگردد. ب: کاشی بنایی : دارای طرح های هندسی است واز تلفیق اشکال هندسی ساخته میشود ، که مساحت هریک از آنها بین 4تا 8 سانتی متر مربع میباشد. ج : کاشی خشتی : از تلفیق خشت های ظریف لعاب دار که هریک از آنها بخشی از طرح کلی را در بر دارد ساخته میشود واز قرن پنج قمری با گسترش و پیشرفت سایر شاخه هیا هنر اسلامی کاشی کاری نیز ترقی بیشتر کسب نمود . بهمنظور جلوگیری از ضیاع وقت با در نظرداشت اقتصاد ضعیف کشور اکثرأ در ترمیم آبدات تاریخی وساختمان های جدید به عوض کاشی های معرق از کاشی های هفت رنگ استفاده می نمایند ازین نوع کاشی مرکب از رنگ سبز کمی سفید میباشد. کاشی معرق : معرق کاری عبارت است از قطع های بریده شده کاشی که نقوش مختلف ورنگ های متفاوت تراشیدهو کنار یگدیگر به شکل قطوری بزرگ در آمده و روی دیوار نصب میشود تازینت بخش بنأ گردد. این نقوش گاهی از نقش های گره کشی و گاهی از نقشهای مختلف مانند گال و بوته سازی اسلیمی ها که هرکدام جداگانه می توانند بنایی را زینت بخشد. ساختن یانصب کاشی هارا معرق گویند معرق کاری کاشی در دوره سلجوقیان یعنی در قرن 4 هجری به سمت کمال رفت وبسیار متداول ومرج گردید درقرن هشتم هجری همرندان معرق کار به مراتب از هنرمندان عهد سلجوقی جلو افتادند . دراین قرن موفق شدند اجزای راکه اشکال معرق از آنها تشکیل می یابد کوچکتر کنند ولطیف ترین وزیبا ترین اشکال بنایی وهندسی را در مجموعه ای از رنگ های زیبا براق که جز در هنر شرق خصوصأ ایرانی دیده میشود نمایش دهند مخصوصأ ارزان بیشتر موجب رواج بیشتر آن گردیده هنر معرق کاری در قرن های 9و 10 هجری به روش هیا شرقی خود رسید در این دوره مراکز مهم معرق سازی در شهر هیا اصفهان ، یزد ، هرات ، سمرقند ، ایجاد گردید.

 نوع کاشی است که اکثرأ در مساجد، عبادت گاه ها و مقبره ها همچنان منازل شخصی بکار می رود که از شهرت بسیار خوبی برخوردار است این نوع کاشی از کاشی های خشت یعنی چهار گوش نشأت کرده و اندازه آن 10x10 سانتی متراست که در کنار یگدیگر قرار میدهند ونقش موردنظر را روی آن رنگ آمیزی مکنند وبه کوره برده حرارت میدهند تا لعاب پخته شود سپس از کوره خارج و بردیوار نصب میکنند هفت رنگ متداول و مروج عبارت از سیاه ، سفید ، لاجوردی ، فیروزه یی ، قرمز زرد و حنایی که در آبدات تاریخ یو اماکن متبرکه از این نوع کاشیها زیاد استفاده شده است.

 

 

خط بنایی وسیله تزئینی در کاشی.

خط بنایی الهام گرفتهاز خط کوفی است د رکاشیکاری و معماری اسلامی جایگاه ویژه دارد . زینت بخش از کتبه ها داخل محراب ها و بالای منارها و پشت و پهلوی قوس بکارمیرود این نوع خط زیاد در کاشی ها و کاشی کاری مروج به خاطر که برش آن آسانتر است مانند سایر خط کنج و کنار و پیچ و تاب زیاد ندارد از همین سبب است که به این خط خط بنایی را نام گذاشته اند که اکثرأ در آبدات تاریخی از آ« استفاده به عمل می آید . در کاشی کاری شیوه های تزئینی دیگری هم وجوددارد که زیرنام اسلیمی ، گره کاری ، خطوط بنای ، مقرنس کاری ، رسم بندی ، و غیره که هریک در جایش از ارزشمندی خاصی برخوردار است و همچنان کدام هنرویژه و خلاقیت و ابتکار لازم بکار رفته دراین قسمت میخواهیم در رابطه به تهیه وساخت یک قطعه کاشی چه بزرگ و یا خورد دقیق شویم مراحل گوناگون و اهمیت قدرت خلاقه هنرمندرا در آن مشاهده نماییم که در بحث های آینده مراحل مختلف تهیه کاشی بامواد که در تهیه آن لازم است توضیحات به عمل آوریم .

 از ارزشمندی کاشی و نقش آن در معماری اسلامی صحبت به عمل آوردیم و دانستیم که درمیان انبوهی از مصالح معماری چون ، گل ، گچ ، خشت ، سنگ ، چوب و غیره کاشی نقش عمده را ایفا میکند در حقیقت کاشی مکمل کاردر معماری است . و هنرمندان ما خوب درک نموده اند و تشخیص دادند که دریک کشور اسلامی و یادر مجموع جهان اسلام یگانه عنصریکه میتوانداهداف هنر اسلامی را خوبتر تحقق دهد کاشی است که آثالر گرانبهای از این عنصر معماری وتزئیناتی را در اکثر، مراکز متبرکه کشور های اسلامی مشاهده مینمایم که همه آنها حاصل دسترنج توانای هنرمندانی بود که زندگی خودرا وقف هنرکردند ورسالت خودرا در قبلا جامعه اسلامی و اهداف و مرام هنر اسلامی از طریق هنرکاشی کاری انجام دادند واعجاز آفریدند.